W 2026 roku przepisy dotyczące badania zawartości alkoholu i środków odurzających w organizmach pracowników są już dobrze ugruntowane, jednak ich praktyczne stosowanie wciąż budzi wiele pytań. Znajomość granic prawa jest kluczowa zarówno dla pracodawców, chcących uniknąć wysokich kar, jak i dla pracowników dbających o swoją prywatność.
Podstawa prawna – Kodeks pracy i nowelizacje
Fundamentem prawnym dla przeprowadzania kontroli są przepisy wprowadzone nowelizacją Kodeksu pracy (w szczególności artykuły od 221c do 221h). W 2026 roku prawo to jest stosowane w formie ujednoliconej, dając pracodawcom narzędzia do samodzielnej prewencji, co wcześniej było zarezerwowane wyłącznie dla służb mundurowych.
Zgodnie z przepisami, pracodawca ma prawo wprowadzić kontrolę trzeźwości i narkotykową, jeżeli jest to niezbędne do:
- Zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób.
- Ochrony mienia (np. floty samochodowej, drogich maszyn produkcyjnych czy towarów).
Jakie warunki muszą być spełnione
Sam fakt posiadania alkomatu w biurze nie oznacza, że szef może kazać każdemu w niego dmuchać. Aby kontrola była legalna w 2026 roku, muszą zostać spełnione trzy kluczowe warunki formalne:
- Ustalenie zasad wewnątrz firmy: Zasady kontroli (kto, jak i kiedy jest badany) muszą być zapisane w regulaminie pracy, układzie zbiorowym lub obwieszczeniu.
- Obowiązek informacyjny: Pracodawca musi poinformować pracowników o wprowadzeniu kontroli co najmniej 2 tygodnie przed jej rozpoczęciem.
- Atestowane urządzenie: Badanie może być przeprowadzone wyłącznie urządzeniem posiadającym ważny dokument kalibracji lub wzorcowania (certyfikat).
Kogo można badać
Przepisy z 2026 roku nie ograniczają się jedynie do osób zatrudnionych na umowę o pracę. Kontrolą mogą zostać objęte:
- Osoby na umowach o pracę.
- Osoby pracujące na podstawie umów cywilnoprawnych (zleceniobiorcy, wykonawcy dzieła).
- Samozatrudnieni współpracujący na zasadach B2B.
Ważne jest jednak, że kontrola nie może być „powszechna” bez uzasadnienia. Pracodawca musi wskazać konkretne grupy pracowników, których specyfika pracy uzasadnia takie badanie (np. kierowcy, operatorzy wózków widłowych, pracownicy budowlani).
Jak często można przeprowadzać badania
Częstotliwość badań zależy od zapisów w regulaminie zakładowym. Pracodawca może zdecydować się na:
- Kontrole prewencyjne (rutynowe): Np. każdego ranka przed wejściem na halę produkcyjną.
- Kontrole wyrywkowe (losowe): Wybieranie pracowników do badania za pomocą algorytmu lub klucza losowego.
- Kontrole doraźne: Przeprowadzane w sytuacji uzasadnionego podejrzenia (np. gdy pracownik bełkocze lub czuć od niego alkohol).
Zgoda pracownika – czy jest potrzebna?
To jedno z najczęstszych pytań. W stanie prawnym na 2026 rok sytuacja wygląda następująco: pracodawca nie potrzebuje każdorazowej zgody pracownika na badanie, o ile procedura została poprawnie wprowadzona do regulaminu firmy.
Pracownik ma prawo odmówić dmuchnięcia w alkomat, ale musi liczyć się z konsekwencjami:
- Pracodawca ma obowiązek niedopuszczenia go do pracy.
- Czas ten jest niepłatny.
- Odmowa często traktowana jest jako ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych.
- Każda ze stron (szef lub podwładny) może zażądać wezwania Policji, która przeprowadzi badanie krwi lub profesjonalnym alkomatem dowodowym.
Konsekwencje nielegalnej kontroli
Jeśli pracodawca przeprowadzi kontrolę bez zachowania procedur (brak wpisu w regulaminie, brak kalibracji urządzenia), naraża się na poważne ryzyko.
- Naruszenie dóbr osobistych: Pracownik może pozwać firmę o odszkodowanie za naruszenie godności i prywatności.
- Skarga do PIP: Państwowa Inspekcja Pracy może nałożyć na pracodawcę mandat za nieprzestrzeganie procedur BHP i Kodeksu pracy.
- Podważenie zwolnienia: Jeśli pracownik zostanie zwolniony dyscyplinarnie na podstawie „nielegalnego” badania, sąd pracy najprawdopodobniej przywróci go do pracy lub nakaże wypłatę wysokiego odszkodowania.
Odpowiedzialność pracodawcy
Pracodawca odpowiada za rzetelność badania. Musi pamiętać o limitach określonych w polskim prawie, które w 2026 roku wynoszą:
- Stan po użyciu alkoholu: Stężenie we krwi wynosi od $0,2 \text{‰}$ do $0,5 \text{‰}$ (lub od $0,1 \text{ mg}$ do $0,25 \text{ mg}$ alkoholu w $1 \text{ dm}^3$ wydychanego powietrza).
- Stan nietrzeźwości: Stężenie powyżej $0,5 \text{‰}$ (lub powyżej $0,25 \text{ mg}$ w $1 \text{ dm}^3$ wydychanego powietrza).
Ważne: Jeśli wynik badania wskazuje mniej niż $0,2 \text{‰}$ (lub $0,1 \text{ mg/dm}^3$), pracownik uznawany jest za trzeźwego i musi zostać dopuszczony do pracy.
Pracodawca jest również odpowiedzialny za ochronę danych osobowych. Informację o dacie, godzinie i wyniku badania można przechowywać w aktach osobowych tylko wtedy, gdy wynik był pozytywny, i to przez okres nieprzekraczający roku (chyba że toczy się postępowanie dyscyplinarne).
